AHLAKIN FİYAT ETİKETİ OLUR MU?
Toplumların dönüşümü bazen yıllar içinde gerçekleşir. Bazen ise farkına bile varmadan, küçük küçük değişen kabullerle bir neslin düşünce biçimi baştan aşağı değişir.
Bugün yaşadığımız en büyük sorunlardan biri de tam olarak burada karşımıza çıkıyor: Değerlerin yerini paranın, sorgulamanın yerini kabullenişin, emeğin yerini ise kolay kazancın almaya başlaması.
Gençlere yıllarca “para kazanmak için her yol mubahtır” anlayışı benimsetilirse, bir süre sonra paranın nasıl kazanıldığı değil, ne kadar kazanıldığı önem kazanmaya başlar.
Bir zamanlar toplum tarafından ayıplanan, eleştirilen veya ahlaki açıdan tartışılan bazı davranışların; diziler, televizyon programları, sosyal medya içerikleri ve popüler kültür aracılığıyla sıradanlaştırılması, üzerinde ciddi şekilde düşünülmesi gereken bir toplumsal dönüşümdür.
Burada mesele yalnızca fuhuş ya da cinsellik üzerinden tartışılabilecek bir konu değildir.
Asıl mesele, bir davranışın ekonomik bir karşılığı olduğunda onun toplumdaki ahlaki karşılığının da değişip değişmediğidir.
Bir gecede on binlerce lira kazanmanın “başarı” olarak sunulduğu bir ortamda, yıllarca alın teri dökerek çalışan bir insanın kazancının değeri gençlerin gözünde sorgulanmaya başlayabilir.
Ve genç bir insanın zihninde şu soru oluşabilir:
“Ben neden yıllarca çalışayım?”
İşte tehlike tam burada başlıyor.
Çünkü mesele yalnızca para değildir.
Mesele emeğin değersizleşmesidir.
Mesele sabırla çalışmanın, üretmenin ve meslek sahibi olmanın cazibesini kaybetmesidir.
Mesele “Ben nasıl bir insan oluyorum?” sorusunun, “Ben ne kadar para kazanıyorum?” sorusunun gerisinde kalmasıdır.
Bir toplumda ahlaki sınırlar elbette zaman içinde değişebilir. Kültürler, yaşam biçimleri ve teknoloji değişir. Ancak değişimin kendisi sorun değildir.
Sorun, neyi kaybettiğimizi fark etmeden değişmektir.
Eğer bir nesle “Her şeyin bir fiyatı vardır” düşüncesini benimsetirseniz, bir süre sonra insanın da kendi değerini yalnızca ekonomik karşılığıyla ölçmesine neden olabilirsiniz.
O zaman ahlakın da bir fiyatı olur.
İtibarın da…
Sadakatin de…
Emeğin de…
Hatta insanın kendisinin bile…
Ve sonunda toplum, “Bu doğru mu?” diye sormak yerine “Bunun karşılığında ne kadar para var?” diye sormaya başlar.
Bu, yalnızca ekonomik değil; aynı zamanda sosyolojik bir kırılmadır.
MEDYA VE SOSYAL MEDYANIN GÜCÜ
Televizyon dizilerini, programları ve sosyal medyayı yalnızca eğlence aracı olarak görmek artık yeterli değil.
Çünkü medya aynı zamanda algı, davranış ve toplumsal norm üretme gücüne sahip.
Bir davranışı sürekli gösterirseniz, zamanla onu sıradanlaştırabilirsiniz.
Sürekli sıradanlaştırılan bir davranış ise bir süre sonra sorgulanmamaya başlayabilir.
Bugün sosyal medyada milyonlarca insanın önüne çıkan içeriklerin önemli bir bölümü; çalışmaktan çok tüketmeyi, üretmekten çok görünür olmayı, uzun vadeli başarıdan çok kısa vadeli kazancı öne çıkarıyor.
Gençlere “başarılı olmak” ile “çok para kazanmak” arasındaki fark yeterince anlatılmazsa, ortaya şu düşünce çıkıyor:
“Para kazanıyorsam doğru yapıyorum.”
Oysa para kazanmak ile başarılı olmak aynı şey değildir.
İnsanın başarısı yalnızca banka hesabındaki rakamla ölçülemez.
SORGULAMAYAN NESİL, EN KOLAY YÖNLENDİRİLEN NESİLDİR
Belki de asıl üzerinde durmamız gereken nokta burası.
Sorgulayan insan, kendisine söyleneni olduğu gibi kabul etmez.
“Neden?” diye sorar.
“Bunun sonucu ne olacak?” diye düşünür.
“Bana anlatılan ile gerçek arasında ne fark var?” diye bakar.
İşte bu nedenle çocuklarımızın ve gençlerimizin yalnızca bilgi sahibi olması yetmez.
Düşünmeyi öğrenmesi gerekir.
Sorgulamayı, araştırmayı, karşılaştırmayı ve kendi kararını vermeyi öğrenmesi gerekir.
Biat eden, sorgulamayan, yalnızca kendisine sunulanı kabul eden ve geleceği düşünmeyen bir toplumun en büyük kaybı bugün değil, yarındır.
Çünkü bugünün yanlışlarının bedelini çoğu zaman yarının çocukları öder.
MODERN KÖLELİK FARKLI BİR YÜZLE GELİYOR
Teknoloji gelişiyor.
Yapay zekâ gelişiyor.
İnsan davranışlarını taklit edebilen sistemler, sanal karakterler ve insanla etkileşime girebilen yapay varlıklar hayatımıza giderek daha fazla giriyor.
Teknoloji elbette insanlığın önünde büyük fırsatlar açabilir. Ancak teknoloji geliştikçe şu soruyu da sormak zorundayız:
Teknoloji insanın özgürlüğünü mü artıracak, yoksa insanı sisteme daha bağımlı hâle mi getirecek?
İnsanların yalnızca tüketen, çalışan, borçlanan ve tekrar tüketen bireylere dönüşmesi…
Hayatını yalnızca geçimini sağlamak için harcaması…
Kendi geleceğini planlamaya fırsat bulamaması…
Ve sonunda “Başka türlü bir hayat mümkün mü?” sorusunu dahi sormaması…
Böyle bir düzenin adı ne olursa olsun, özgürlük kavramını yeniden tartışmamız gerekir.
Modern kölelik artık zincirlerle gelmek zorunda değil.
Bazen borçla gelir.
Bazen bağımlılıkla…
Bazen sürekli tüketme isteğiyle…
Bazen sosyal medya onayına duyulan ihtiyaçla…
Bazen de insanın kendi emeğinin karşılığını alamamasına rağmen sistemden çıkamayacak hâle gelmesiyle…
YÖNETENLER SADECE SİSTEME UYUM SAĞLAMAMALI
Toplumdaki dönüşümü yalnızca izlemek yeterli değildir.
Devletin, siyasetçinin, eğitimcinin, medyanın ve toplumun kanaat önderlerinin görevi; meydana gelen değişime sadece uyum sağlamak değil, değişimin nereye gittiğini sorgulamaktır.
Her yeni toplumsal eğilime “çağın gereği” diyerek teslim olmak çözüm değildir.
Her eleştiriyi “gericilik” veya “çağa ayak uyduramamak” olarak görmek de çözüm değildir.
Aynı şekilde geçmişteki her değeri kutsallaştırmak da doğru değildir.
İhtiyacımız olan şey geçmişe körü körüne dönmek değil; geçmişten neyi korumamız gerektiğini bilerek geleceğe yürümektir.
Çünkü kültürünü, ailesini, emeğini, dayanışmasını, toplumsal sorumluluklarını ve ahlaki sınırlarını tamamen kaybeden bir toplumun elinde teknoloji ne kadar gelişmiş olursa olsun, ortada güçlü bir gelecek kalmayabilir.
İŞ İŞTEN GEÇMEDEN SORMALIYIZ
Bugün belki de en büyük yanılgımız, yaşanan değişimleri tek tek olaylar olarak görmemiz.
Oysa bunların tamamı bir araya geldiğinde daha büyük bir tablo ortaya çıkıyor.
Çocuklarımız ne izliyor?
Gençlerimiz kimi örnek alıyor?
Başarıyı nasıl tanımlıyor?
Para kazanmanın yolları konusunda hangi mesajları alıyor?
Çalışmanın, üretmenin ve meslek sahibi olmanın toplumdaki karşılığı ne?
Ahlaki sınırlar nerede başlıyor, nerede bitiyor?
Ve en önemlisi:
Gençlerimiz geleceği kurmak için mi yetişiyor, yoksa yalnızca bugünü tüketmek için mi?
Bu sorulara cevap vermeden “Gençlik neden böyle oldu?” diye şikâyet etmenin hiçbir anlamı yok.
Çünkü bugünün gençlerini yalnızca gençler şekillendirmedi.
Onları biz yetiştirdik. Onların önüne biz bu dünyayı koyduk. Onlara bu dünyanın kurallarını biz anlattık.
Şimdi sonuçlarından rahatsızsak önce aynaya bakmamız gerekiyor.
Belki de hâlâ geç değildir.
Ama bunun için önce sorgulamayı yeniden öğrenmek, sonra da çocuklarımıza sorgulamayı öğretmek zorundayız.
Çünkü bir toplumun geleceği yalnızca ekonomik büyüklüğüyle değil, neye değer verdiğiyle belirlenir.
Ve unutulmamalıdır:
Bir nesle paranın her şey olduğunu öğretirseniz, bir gün o nesil elindeki her şeyi para karşılığında satılabilir zannetmeye başlayabilir.
O gün geldiğinde kaybettiğimiz şey yalnızca ahlak değildir.
İnsanın kendisine duyduğu saygıyı, toplumun birbirine duyduğu güveni ve geleceğe dair umudu da kaybetmeye başlarız.
Belki de bugün hepimizin kendisine sorması gereken en önemli soru şudur: